VN EN

Đẹp là gì?

Thứ Năm, 14/10/2021, 09:34 | Bình luận (0)
Ta thường nói cái này đẹp, cái kia xấu; đọc bài văn khen hay, nhìn bức tranh khen khéo, nghe đàn mà cảm động, xúc cảnh mà hứng hoài. Bấy nhiêu thứ đều gợi ra trong tâm tình ta một cái cảm riêng, nhà tâm lý học gọi là mĩ cảm [émotion esthétique*/*aesthetic emotion].
Ta thường nói cái này đẹp, cái kia xấu; đọc bài văn khen hay, nhìn bức tranh khen khéo, nghe đàn mà cảm động, xúc cảnh mà hứng hoài. Bấy nhiêu thứ đều gợi ra trong tâm tình ta một cái cảm riêng, nhà tâm lý học gọi là mĩ cảm [émotion esthétique*/*aesthetic emotion]. Mĩ cảm thường cho là riêng của từng người. Cùng một cảnh trí, cùng một bức vẽ, cùng một bài văn, cùng một điệu hát, có lẽ người này cho là đẹp mà người kia cho là xấu, người kia khen là hay mà người này chê là dở, tùy sở thích, tùy cái thói quen của mỗi người. Song, nếu như vậy thì quan niệm về sự Đẹp lại không có chuẩn đích nhất định hay sao? Sở thích mỗi người một khác, không thể ép cho giống nhau được, nhưng cớ sao có khi cùng một bài văn, cùng một bức họa, ai ai cũng đều khen là hay, ai ai cũng đều nhận là đẹp? Như văn chương Nôm ta có truyện Kiều, dù là danh sĩ giai nhân cho đến nông phu dã phụ, cũng đồng thanh công nhận là hay cả, mỗi người cho hay ra một vẻ, nhưng ai cũng chịu là hay. Cớ sao lòng sở thích của người ta vốn bất nhất như thế. Cái mĩ cảm của bác thợ cày với cái mĩ cảm của thầy nho sĩ không sao giống nhau được, mà có khi hòa hợp đến cùng khuynh hướng về một đường như vậy? Thế thì mĩ cảm tuy là một cảm tình riêng mà cũng có căn cứ chung; quan niệm về sự đẹp không phải là không có chuẩn đích. Bởi sao vậy? Bởi cái đẹp đã lên đến trình độ cao thì tự có sức mạnh vô cùng, cảm người sâu xa, đủ điều hòa được mọi sự phản trái. Các đế vương đời xưa dùng âm nhạc mà trị dân, thực đã hiểu rõ sức mạnh của mĩ cảm vậy. Nhà triết học ngày nay cũng có người xướng lên lấy mĩ thuật làm giáo dục, cho xã hội được hưởng hạnh phúc hòa bình.
Xét như thế thì sự Đẹp không phải là không có phép tắc, không phải là chỉ thuộc về cảm giác riêng của từng người, mà thực có quan hệ với nhân quần xã hội.
Phát biểu những phép tắc ấy, nghiên cứu sự quan hệ ấy, đó là mục đích của một khoa học riêng gọi là thẩm mĩ học [esthétique/aesthetics]. Phàm hiện tượng trong thế giới, đều có thể học được cả; không những các hiện tượng mắt ta trông thấy, tai ta nghe thấy, giác quan ta cảm được, đến những hiện tượng vô hình vô ảnh ở chốn u âm trong tâm giới, cũng có thể nghiên cứu được. Như thế thì sự Đẹp là phong thú của cuộc đời, mầu mè của cảnh vật phản chiếu vào trong lòng người, sự đẹp tăng thêm giá trị cho đời người, há lại không thể học được sao? Vậy thẩm mĩ học là môn học riêng nghiên cứu về sự đẹp, về hình thức, tính chất của sự đẹp.

Mục đích của mĩ học quả không phải là muốn dạy cho người ta có tài. Chỉ là nhân cảm cái gì đẹp, muốn giải xem sở dĩ làm sao mà nó đẹp; muốn nghiên cứu cái lý do của mọi sự cảm giác về mĩ thuật. Sự nghiên cứu ấy không sợ làm giảm mất thú của cái đẹp đi. Không những không làm giảm mất, mà lại có phần tăng thêm lên nữa. Vì mĩ cảm không phải là cứ mập mờ phảng phất mới là mạnh; mĩ cảm cũng như mọi mối cảm giác khác, càng biện giải được phân minh, càng thâm trầm rõ rệt hơn. Cái đẹp chân chính thì phong thú nó vô hạn, càng đến gần, càng biết kỹ, lại càng cảm sâu. Nghiên cứu mĩ học không phải là không bổ ích về thực tế; mĩ học có thể luyện cho người ta có tài thẩm mĩ, có lòng ái mĩ, mà gây nên tính tình phong nhã. Đứng trước một vật đẹp, quan sát cho kỹ, tự hỏi xem bởi đâu mà nó đẹp, bấy giờ mới biết giá trị của vật ấy và biết yêu mến quí trọng thêm lên.


Có thể là hình ảnh về 1 người và văn bản cho biết 'VA MACプラス フローラルの専門店'

🎩 Mĩ học có thể chia ra làm ba phần như sau này:
Một là bắt đầu tự tâm lý mà cứu xét xem lúc người ta đứng trước cảnh đẹp, hoặc là cảnh thiên nhiên, hoặc là công nhân tạo, trong lòng cảm ra thế nào.
Hai là nhân đó tìm xem bởi những tính cách gì mà cái đẹp cảm ta như thế; tức là giải tính chất của sự đẹp.
Ba là xét riêng về nhân công cấu tạo ra sự đẹp, tức là nghiên cứu về mĩ thuật cùng các mĩ nghệ.
Như đứng trước một cảnh trí thiên nhiên, hay một bức tranh vẽ đẹp, hoặc là đại để vật gì đã nhiều người công nhận là đẹp, thì cảm giác ta lúc bấy giờ thế nào?
Trước khi phải biết phàm sự đẹp bao giờ cũng cảm đến giác quan người ta, hoặc là cảm ngay vào một quan trong ngũ quan, hoặc là kích động đến cái « nội quan » trong tâm giới là trí tưởng tượng. Như thế thì sự đẹp không phải là thuộc về siêu hình; đẹp là phải có thể cảm ngay vào người ta được. Song không phải là cảm đến cả ngũ quan đâu: như mùi thơm, vị ngon là những cảm giác không có tính cách mĩ cảm. Trong ngũ quan chỉ có hai quan cảm được cái đẹp: là thị quan và thính quan, mắt trông với tai nghe. Bởi đó nên từ xưa đã chia các mĩ thuật làm hai loại: một loại thuộc về hình sắc, do thị quan chi phối, như nghề hội họa, nghề điêu khắc [tô tạo thuật/arts plastiques/plastic arts]; một loại thuộc về thanh âm, do thính quan chi phối, như nghề âm nhạc, nghề ca xướng. Như vậy thì sự đẹp không phải là một lý tưởng thuần túy; đẹp phải biểu diễn ra hình sắc để cảm con mắt người ta, ra thanh âm để cảm cái tai người ta, tức là thuộc về « hình nhi hạ », thuộc về cụ thể cả. Sự đẹp cũng không thể lẫn với sự thực được; tuy trong cái đẹp phải có một phần thực ở đấy thì mới đáng gọi là đẹp, song thực với đẹp vốn khác, không giống nhau. Như cái chân lý vô hình, cái chân lý xuông thì không sao sinh ra mĩ cảm được. Chân lý phải diễn ra hình tượng hiển nhiên, phải có vẻ sinh hoạt, mới cảm được người, mới sinh ra mĩ cảm.

🎩 Nay cái đẹp nó cảm ta ra thế nào? Ai cũng biết trong tâm giới chia ra ba phần, gọi là ba năng lực của tinh thần: một là ý [volonté/volition], hai là trí (intelligence), ba là tình (sensibilité [sensitivity]). Vậy xét lần lượt từng phần, cho biết cái đẹp cảm mỗi phần thế nào.
Trước nhất xét về ý. Về phần ý thì cái cảm của sự đẹp rút lại có một đặc tính như sau này: là đối với vật đẹp, ý ta xui ta muốn bắt chước, muốn hình dung lấy, truyền thần lấy. Phần nhiều người thời ý bắt chước ấy chẳng qua cũng là một cái mạn hứng nhất thời mà thôi. Nhưng vào những người có tài, có thể thành một khuynh hướng rất mạnh, đủ khiến nẩy ra tư cách sáng tạo mĩ thuật.
Nói đến trí, thì chắc là có một phần to trong sự cảm giác cái đẹp. Đối với cái đẹp, lòng ta sinh ra một cảm tình gọi là mĩ cảm, sự đó đã cố nhiên rồi; nhưng ta vừa cảm mà ta lại vừa phán đoán nữa. Có người tưởng lầm rằng sự đẹp cảm động thẳng ngay đến tâm tình người ta, làm cho như say như mê đi, phần *trí *không có can thiệp gì đến. Thực không phải thế. Mĩ cảm chân chính bao giờ cũng phải thỏa hiệp với lý trí mới gọi được là hoàn toàn. Nếu không thế, nếu chỉ cảm động đến phần tình thôi, thì là một sự du khoái thường, chưa phải là mĩ cảm, vì mĩ cảm dù mãnh liệt đến đâu cũng vẫn có vẻ bình tĩnh trang nghiêm, hợp với lẽ phải. Nên khi xét đoán về mĩ thuật, đã đoán định cái này là đẹp, cái kia là xấu, thì cho sự phán đoán ấy là nhất định, là hợp lẽ, có bằng chứng hẳn hoi.
Sau hết nói đến tình. Trong ba phần ý, trí, tình, thì phải chịu rằng sự đẹp quan hệ với phần này nhiều hơn cả. Nên người ta thường nói đẹp thuộc về tình không phải là nói sai. Cảm giác về sự đẹp là một khuynh hướng đặc biệt, trong khuynh hướng ấy không có chút tư kỷ nào. Ta thấy cái đẹp ở đâu thì tự nghiêng lòng về đấy, không phải là vụ cầu lấy ích lợi gì cho mình. Yêu chuộng cái đẹp chỉ là vì đẹp mà thôi, không phải vì lẽ gì nữa. Đã đẹp thì không hề hỏi có thể dùng được việc gì. Trong cái đẹp tức đã gồm một sự ích lợi cao thượng, là khiến được cho người ta thỏa lòng mãn ý, hưởng một sự du khoái thanh cao. Vì người ta cảm sự đẹp, dường như thấy phẩm cách mình cao hơn lên, giá trị mình tăng hơn lên.
Thực thế. Mĩ cảm là một cảm tình cao thượng khác hẳn những sự khoái lạc duy kỷ; mĩ cảm vốn có tính dễ ba cập ra ngoài: một người được hưởng cái đẹp, muốn chia cho mọi người cùng hưởng; càng lan rộng ra bao nhiêu, hình như cái thú lại càng tăng lên bấy nhiêu. Đã có sức ba cập ra ngoài, lại bình tĩnh trang nghiêm, dù mãnh liệt, vẫn uy nghiêm.

🎩 Đôi lời của VFA về thế nào là một thiết kế ĐẸP
Phàm hiện tượng gì trong trời đất, công trình gì của người ta, loài giống gì trong vạn vật, mắt trông thấy, tai nghe thấy, lòng tưởng đến, trí nghĩ đến, mà hưng khởi cảm phục, vui vẻ khoan khoái, người Tây cho là thuộc về đẹp cả. Nên thường không câu nệ phải theo lề lối, phải hợp phép tắc mới công nhận là đẹp. Người Đông phương ta thì trong cách cảm giác sự đẹp, trong cách hình dung sự đẹp, có ý miễn cưỡng, có ý kiểu sức, không được tự do, không được tự nhiên. Cái đẹp đã có mẫu sẵn, mẫu ấy di truyền đời nọ sang đời kia, hình như đã in vào trong trí não người ta. Trước khi công nhận sự gì vật gì là đẹp, phải đối chiếu với khuôn mẫu cũ, có giống mới cho là đẹp. Đàn bà phải môi son má phấn, vóc liễu mày ngài mới là đẹp. Một thiết kế ĐẸP thì phải chạm đủ đến cả ý - trí - tình. Ngày nay, hầu hết các thiết kế đang chỉ đang có ở chữ “tình”, tức là thấy đẹp là đẹp, không vì lẽ gì nữa và hầu hết là nhìn vào những lớp lang bên ngoài của một thiết kế để đánh giá nó có đẹp hay không, còn về bên trong thì mấy ai dám nhìn. Về “ý” tức là cái đẹp này phải làm người ta muốn bắt chước, hoặc truyền một cảm hứng mạnh mẽ để ta có thể sáng tạo ra một cái mới, nhưng nếu nhìn vào thực trạng hiện nay thì thời trang đang đi lấy “ý” ở hội hoạ, kiến trúc, điêu khắc và lấy “ý” từ những gì đã tồn tại trong lịch sử hàng nghìn năm trước, thay vì đi truyền “ý” cho những điều khác. Rất nhiều bạn cho rằng thiết kế của mình là sáng tạo, là có một không hai nhưng cũng xin nói rằng chỉ là bạn chưa có cơ hội được gặp nguyên bản của nó mà thôi. Sáng tạo và đổi mới trong thời trang có thể nói là đã dừng trong những năm trở lại đây, chúng ta chỉ đang làm mới cái cũ chứ không phải là được truyền cảm hứng từ cái cũ để tạo nên một cái mới, mang tính đột phá.

Về “trí” thì có một sự thật rằng những thiết kế không thể chạm đến được vì ngay từ đầu nó đã là sự chắp vá, hời hợt cả trong mặt thiết kế kỹ thuật, phom dáng, chất liệu cho đến sự sáng tạo bên ngoài. Ai cũng khiêng cưỡng truyền đi thông điệp là Women's empowerment, we should all be feminists nhưng mấy ai đã làm được những thiết kế như Le Smoking, Little Black Dress ? Nếu bạn đọc - sờ - cảm nhận lại các thiết kế này thì cả 3 phần là ý - trí - tình chúng đều đáp ứng cả.

Image Credit: Album "Floral Shoppe" - Macintosh Plus
Tin liên quan
Bình luận
0 bình luận